دلالت‌های مبانی انسان‌شناختی وحیانی در نظارت اجتماعی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار گروه جامعه‌شناسی مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره)

10.22091/phih.2026.4289

چکیده

صیانت از وجود اعتباریات و قواعد اجتماعی که نرم‌افزار تنظیم مناسبات اجتماعی هستند، از ضرورت‌های زندگی جمعی است. این روند در قالب نظارت اجتماعی شناخته می‌شود. اتخاذ شیوه‌های اعمال نظارت اجتماعی مبتنی بر اندیشه‌هایی شکل می‌گیرد که بر مدار برخی مبادی معرفتی و به‌طور خاص، مبادی انسان‌شناختی سازمان می‌یابد. این مقاله براساس مبادی انسان‌شناختی وحیانی و با روش‌شناسی بنیادین، نظارت اجتماعی را بررسی می‌کند؛ درواقع امتداد آن مبادی معرفتی را در نظارت اجتماعی که هویت روش‌شناسی بنیادین است پی می‌گیرد. یافته‌های این پژوهش نشانگر آن است که مطابق انسان‌شناسی وحیانی، جامعه‌پذیری و تربیت اجتماعی انسان در مقوله نظارت اجتماعی از اولویت برخوردار است و استفاده از ابزار کنترل درونی در این فرایند به‌عنوان پلیس درونی نقش مهم دارد. ازسوی‌دیگر توجه به جنبه‌های طبیعی انسان اجتماعی، فرایند جامعه‌پذیری صرف را ناکافی می‌کند؛ ازاین‌رو مجازات‌های اجتماعی که تحت عنوان کنترل از آن یاد می‌شود، اهمیت اجتماعی می‌یابد و نکته آخر این که نظارت تنها در چهارچوب قوانین معطوف به نظم اجتماعی محدود نمی‌گردد و به حوزه اخلاق و امور معنوی نیز تسری می‌یابد.

کلیدواژه‌ها

قرآن کریم.
نهج‌البلاغه، ترجمه محمد دشتی.
ابن‌البراج الطرابلسی، عبدالعزیز. ۱۴۰۶ ق. المهذب. به اشراف جعفر سبحانی. قم: مؤسسه النشر الاسلامی‌.
ابن‌سینا، حسین‌بن‌عبدالله. 1380 ق. الشفاء الهیات. قاهره: الهیئه العامه لشئون المطابع الامیریه.
ابن‌شعبه حرانى، حسن‌بن‌على. 1363. تحف‌العقول. ج 1. قم: جامعه مدرسین.
آربلاستر، آنتونی. 1377. لیبرالیسم غرب، ظهور و سقوط. ترجمه عباس مخبر. تهران: نشر مرکز.
ببی، ارل. 1386. درآمدی بر جامعه‌شناسی، علمی انتقادی. ترجمه محمد‌حسین پناهی. تهران: دانشگاه علامه.
بحرانى اصفهانى، عبدالله‌بن‌نورالله، بی‌تا. عوالم العلوم و المعارف و الأحوال من الآیات و الأخبار و الأقوال مستدرک سیدة النساء إلى الإمام الجواد. محقق و مصحح: محمدباقر موحد ابطحى اصفهانى. قم: مؤسسة الإمام المهدى عجل‌الله تعالى فرجه الشریف.
برقى، احمد‌بن‌محمد‌بن‌خالد. 1371 ق.المحاسن. محقق و مصحح: جلال‌الدین محدث. ج 1. قم: دارالکتب الإسلامیة.
 بورک، رابرت اچ. 1378. در سراشیبی به‌سوی گومورا. ترجمه الهه هاشمی حائری. تهران: انتشارات حکمت.
ترنر، جاناتان اچ. 1378. مفاهیم و کاربردهای جامعه‌شناسی. ترجمه محمد فولادی و محمدعزیز بختیاری. قم: انتشارات مؤسسه امام خمینی ره.
تمیمى آمدى، عبدالواحد‌بن‌محمد. 1410 ق. غررالحکم و دررالکلم. قم: دارالکتاب الإسلامی.
جوادی آملی، عبدالله. 1400. تسنیم. ج 59. قم: مؤسسه نشر اسراء.
جوادی آملی، عبدالله. 1393. تسنیم. ج 32. قم: مؤسسه نشر اسراء.
جوادی آملی، عبدالله. 1387. جامعه در قرآن. قم: مؤسسه نشر اسراء.
جوادی آملی، عبدالله. 1390. معرفت‌شناسی در قرآن. قم: مؤسسه نشر اسراء.
راغب اصفهانی. 1404 ق. المفردات فی غریب القرآن. بی‌جا: دفتر نشر الکتاب.
الشریف المرتضی. 1387  ق. جمل العلم و العمل. بغداد: بی‌نا.
شیخ حر عاملى، محمد‌بن‌حسن. ۱۴۱۲ ق. هدایة الأمة إلى احکام الأئمة علیهم‌السلام. محقق و مصحح: آستان قدس رضوى، بنیاد پژوهش‌هاى اسلامى، گروه حدیث. ج 6. مشهد: آستانة الرضویة المقدسة، مجمع البحوث الإسلامیة. ‌
شیخ حر عاملى، محمد‌بن‌حسن. 1414 ق. وسائل‌الشیعه. محقق و مصحح: آستان قدس رضوى، بنیاد پژوهش‌هاى اسلامى، گروه حدیث. ج 17. مشهد: آستانة الرضویة المقدسة، مجمع البحوث الإسلامیة.
طباطبایی، محمدحسین. 1425 ق. المیزان فی تفسیر القرآن. ج 1،4،7 و 16. مؤسسه النشر الاسلامی.
طریحی، فخرالدین‌بن‌محمد. 1395.مجمع‌البحرین. تهران: المکتبه المرتضویه.
طیب، عبدالحسین. 1369. اطیب البیان فی تفسیر القرآن. ج 8. تهران: اسلام.
علم‌الهدی، على‌بن‌حسین. 1998 م. أمالی المرتضى. محقق و مصحح: محمدابوالفضل ابراهیم. ج 1. قاهره: دارالفکر العربی.
کلینى، محمد‌بن‌یعقوب. 1407 ق. الکافی، مرآة العقول فی شرح أخبار آل الرسول. محقق و مصحح: علی‌اکبر غفارى و محمد آخوندى. ج 5. تهران: دار الکتب الإسلامیة.
کوئن، بروس. 1372. مبانی جامعه شناسی. ترجمه محسن ثلاثی. تهران: سمت.
گری، جان. 1380. فلسفه سیاسی استوارت میل. ترجمه خشایار دیهیمی. تهران: انتشارات طرح نو.
گیدنز، آنتونی. بی‌تا. جامعه‌شناسی. ترجمه حسن چاوشیان. تهران: نشرنی.
کوزر، لوئیس و روزنبرک برنارد. ۱۳۷۸. نظریه‌های بنیادین جامعه‌شناختی. ترجمه ارشاد فرهنگ. تهران: نشر نی.
مجلسى، محمدباقر‌بن‌محمدتقی. 1403 ق. بحارالانوار. ج 45. بیروت: دار احیاءالتراث العربی.
مجلسى، محمدباقر‌بن‌محمدتقی. 1404 ق. هدایة الأمة إلى أحکام الأئمة علیهم‌السلام. محقق و مصحح: سیدهاشم رسولى محلاتى. ج 19. تهران: دارالکتب الإسلامیة.
مصباح یزدی، محمدتقی. 1396. نظریه سیاسى اسلام. ج. ۱. تحقیق و نگارش: کریم سبحانی. قم: انتشارات مؤسسه آموزشى و پژوهشى امام خمینى (قدس‌سره).
مصباح یزدی، محمدتقی. 1377. حقوق و سیاست در قرآن. قم: مؤسسه امام خمینی ره.
مصباح یزدی، محمدتقی. 1394. پاسخ استاد به جوانان پرسشگر. قم: انتشارات مؤسسه آموزشى و پژوهشى امام خمینى (قدس‌سره).
مصطفوی، حسن. 1430 ق. التحقیق فی کلمات القرآن الکریم. لبنان: مرکز نشر آثار العلامه مصطفوی.
مطهری، مرتضی. 1393. مجموعه آثار. ج 7. تهران: نشر اسراء.
مغنیه، محمدجواد. 1424 ق. التفسیر الکاشف. ج 7. تهران: دارالکتب الاسلامیه.
مفید، محمد‌بن‌محمد. 1413 ق. الأمالی. محقق و مصحح: حسین استاد ولى و علی‌اکبر غفاری. قم: کنگره شیخ مفید.
مکارم شیرازى، ناصر. 1386. سوگندهای پر بار قرآن. ج 1. قم: مدرسة الإمام علی بن أبی طالب (علیه‌السلام).
مکارم شیرازی، ناصر. بی‌تا. تفسیر نمونه. ج 3. بی‌جا.
نراقی، ملااحمد. 1371. معراج السعاده. تهران: انتشارات دهقان.
ورام بن‌أبی‌فراس. 1410 ق. مجموعة ورّام. ج 1. قم: مکتبه فقیه.