صورت‌بندی چهار اصل انسان‌شناختیِ مستفاد از حکمت متعالیه ملاصدرا در سطح فلسفه علوم انسانی اسلامی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

دکترای فلسفه غرب معاصر

10.22091/phih.2026.4288

چکیده

هدف: این پژوهش با هدف صورت‌بندی اصول انسان‌شناختیِ پیشینی در سطح فلسفه علوم انسانی اسلامی انجام شده است. مسئله اصلی آن، بررسی این است که چگونه می‌توان از مبانی انسان‌شناسی حکمت متعالیه، بدون فروکاست به گزاره‌های هستی‌شناختی محض یا ورود به دلالت‌های اجرایی علوم انسانی، اصولی «میانی» و قاعده‌مند استخراج کرد.
روش: پژوهش حاضر به روش کیفی و با رویکرد تحلیل مفهومی-استنتاجی انجام شده است. در گام نخست، با تحلیل متون اصلی ملاصدرا، مبانی انسان‌شناختی‌ای شناسایی شد که ناظر به تعریف انسان به‌مثابه موضوع علوم انسانی‌اند. در گام دوم، این مبانی از طریق انتزاع مفهومی و استدلال قیاسی، در سطح فلسفه علوم انسانی به اصولی راهنما صورت‌بندی شدند؛ به‌گونه‌ای که هر اصل، نه تکرار مبنای فلسفی، بلکه قاعده‌ای تفسیری برای مفروضات انسان‌شناختی محسوب می‌شود.
یافته‌ها: تحلیل نشان می‌دهد چهار مبنای انسان‌شناختیِ اصالت وجود و تشکیک در وجود، حرکت جوهری، جسمانیة الحدوث و روحانیة البقاء بودن نفس، و اتحاد عالم و معلوم، قابلیت صورت‌بندی در قالب چهار اصل انسان‌شناختیِ میانی را دارند. نسبت این مبانی با اصول متناظر آن‌ها بدین‌گونه است که حرکت جوهری به اصل «پویایی و غایت‌مندی» انسان، اصالت و تشکیک وجود به اصل «کل‌نگری و وحدت وجودی»، اتحاد عالم و معلوم به اصل «ارتباط دیالکتیکی معرفت و وجود»، و جسمانیة الحدوث و روحانیة البقاء بودن نفس به اصل «ارزش‌مندی و هنجارگرایی آگاهانه» منتهی می‌شود.
نتیجه‌گیری: نتایج پژوهش نشان می‌دهد که با رعایت تفکیک سطوح تحلیلی و اتخاذ یک فرآیند استنتاجیِ صریح، صورت‌بندی اصول انسان‌شناختیِ میانی از حکمت متعالیه ممکن و موجه است. این اصول نه در مقام تجویزهای روش‌شناختی علوم انسانی، بلکه به‌عنوان چهارچوب‌های نظری و پیش‌فرض‌های انسان‌شناختی در سطح فلسفه علوم انسانی اسلامی قابل استفاده‌اند.

کلیدواژه‌ها

قرآن کریم.
اکبریان، رضا. ۱۳۸۶. «جایگاه انسان در حکمت متعالیه ملاصدرا». خردنامه صدرا. (۵۰): ۲۱-۴۱.
اله‌بداشتی، علی. ۱۳۸۰. «انسان‌شناسی صدرالمتألهین».  پژوهش های فلسفی-کلامی. ۳ (۹ و ۱۰): ۴۵-۶۵.
ایمان، محمدتقی. ۱۳۹۱. فلسفه روش تحقیق در علوم انسانی. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
باقری نوع‌پرست، خسرو. ۱۳۸۲. هویت علم دینی. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
بوذری‌نژاد، یحیی. ۱۳۸۹. «جایگاه انسان نزد ملاصدرا». اندیشه‌های نوین دینی. (۲۳): ۱۷۴-۱۵۵.
جوادی آملی. ۱۳۸۸. تسنیم. قم: نشر اسراء.
خسروپناه، عبدالحسین. ۱۳۸۲. گستره شریعت. تهران: نشر معارف.
خسروپناه، عبدالحسین. ۱۳۹۳. در جست‌وجوی علوم انسانی اسلامی. قم: نشر معارف.
خسروپناه، عبدالحسین. ۱۳۹۸ الف. بیست گفتار درباره فلسفه و فقه علوم اجتماعی. قم: بوستان کتاب.
خسروپناه، عبدالحسین. ۱۳۹۸ ب. انتظارات بشر از دین. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
دیرباز، عسکر و آسیه گنج‌خانی. ۱۴۰۱. «بررسی مبانی انسان‌شناختی علوم انسانی اسلامی از دیدگاه علامه مصباح یزدی». مطالعات میان‌ رشته‌ای تمدنی انقلاب اسلامی. ۱ (۱): ۳۷-۵۲.
زیباکلام، سعید. ۱۳۸۶. «تعلقات و تقویم دینی علوم». در کتاب علم دینی، دیدگاه‌ها و ملاحظات (ص ۱۲۰-۱۲۱). قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
ساجدی، ابوالفضل و مهدی مشکی. ۱۳۸۷. دین در نگاهی نوین. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
سوزنچی، حسین. 1389. معنا، امکان و راهکارهای تحقق علم دینی. تهران: پژوهشگاه فرهنگی اجتماعی.
شریفی، احمدحسین. 1394. مبانی علوم انسانی اسلامی. چ ۲. تهران: نشر آفتاب توسعه (ناشر آثار مرکز پژوهش‌‌های علوم انسانی اسلامی صدرا).
شریفی، احمدحسین. 139۷. نظریه‌پردازی اسلامی در علوم انسانی. تهران: نشر آفتاب توسعه (ناشر آثار مرکز پژوهش‌‌های علوم انسانی اسلامی صدرا).
صدر‌الدین شیرازی، محمد‌بن‌ابراهیم. ۱۹۸۱ م. الحکمة المتعالیه فی الاسفار العقلیة الاربعة. ط ۳. بیروت: دار إحیاء التراث العربی‌.
صدر‌الدین شیرازی، محمد‌بن‌ابراهیم. ۱۳۶۰. شواهد الربوبیه فی المناهج السلوکیة. تصحیح سیدجلال‌الدین آشتیانی. تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
صدر‌الدین شیرازی، محمد‌بن‌ابراهیم. ۱۳۷۵. مجموعه رسائل فلسفی صدرالمتالهین. تحقیق حامد ناجی اصفهانی. تهران: حکمت.
عبدلی مسینان، مرضیه و روح‌الله شاکری زواردهی. ۱۳۹۸. «بررسی تطبیقی مبانی انسان‌شناختی علوم انسانی غربی با اسلامی». فلسفه دین. ۱۶ (۲): ۳۰۵-۳۲۷.
عبودیت، عبدالرسول. ۱۳۹۰. درآمدی به نظام حکمت صدرایی. تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت).
عبودیت، عبدالرسول. ۱۳۹۴. فلسفه مقدماتی (برگرفته از آثار استاد شهید مرتضی مطهری). ویراست جدید. تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت).
علی‌تبار فیروزجایی، رمضان. ۱۳۹۵. روش‌شناسی علوم انسانی اسلامی (مختصات، بایستگی‌ها و ویژگی ها). فصلنامه ذهن. (۶۸): ۱۴۷-۱۷۶.
فروند، ژولین. ۱۳۷۲. نظریه‌های مربوط به علوم انسانی. ترجمه علی‌محمد کاردان. تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
فیّاض انوش، ابوالحسن . ۱۳۹۱. «علوم انسانى و مسئلۀ تغییر؛ بررسى ظرفیت‌هاى علوم انسانى با تأکید بر روش مطالعۀ تاریخى». در علوم انسانی در بستر فرهنگ و ارزش‌های اسلامی: مجموعه مقالات دومین کنگره ملی علوم انسانی. به کوشش محمدرضا امیری تهرانی. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگى.
کتاک. کنراد فیلیپ. ۱۳۸۶. انسان‌شناسی: کشف تفاوت‌های انسانی. ترجمه محسن ثلاثی. تهران: انتشارات علمی.
کریمی، مرزبان. ۱۳۹۶. آدم، انسان، بشر. تهران: سازمان اوقاف و امور خیریه، انتشارات اسوه.
کریمی، مطهره. ۱۳۹۴. «تأثیر مبانی انسان‌شناختی بر علوم انسانی با تأکید بر علامه محمدتقی جعفری». فرهنگ پژوهش. (۲۰) و (۲۱): ۱۸۳-۲۰۶.
گلچین، مسعود. 1383. مفهوم جامعه‌شناسی اسلامی، امکان و عدم امکان و دلالت‌های آن در دین و علوم اجتماعی. به کوشش مجید کافی. قم: انتشارات پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
گلشنی، مهدی. ۱۳۸۵. از علم سکولار تا علم دینی. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
لاندمایر، میشائل. ۱۳۵۲. انسان‌شناسی فلسفی. ترجمه آرامش دوستدار. فرهنگ و زندگی: ویژه تکنولوژی. (۱۱): ۷۷-۸۱.
مصباح یزدی، محمد‌تقی. ۱۳۷۵. تبیین مفهوم مدیریت اسلامی. معرفت. ۱۷: ۱۳-۱۶.
مصباح یزدی، محمدتقی. 1388. نظریه سیاسی اسلام (مشکات). تحقیق و نگارش کریم سبحانی. ج ۲. چ ۱. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
مصباح یزدی، محمد‌تقی. 1389. «گفت‌وگو با علامه آیت‌الله مصباح یزدی». همایش مبانی فلسفی علوم انسانی. چ ۱. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
مصباح یزدی، محمدتقی. ۱۳۹۲. رابطه علم و دین. قم: انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره).
نصر، سیدحسین. ۱۳۸۶. «جهان‌بینی اسلامی و علم جدید» (ترجمه ضیاء تاج‌الدین). در کتاب علم دینی، دیدگاه‌ها و ملاحظات، (ص ۹ – ۳۲). قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
نوری، ملاعلی. ۱۳۵۷. رساله بسیط الحقیقه و وحدت وجود. تحقیق ملانظرعلی گیلانی. با مقدمه: جلال‌الدین آشتیانی. تهران: انجمن اسلامی حکمت و فلسفه ایران.