روش اجتهادی در فهم متن و تولید نظریه علوم انسانی اسلامی با تأکید بر دیدگاه آیت‌الله خامنه‌ای

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی دانشگاه قم

10.22091/phih.2026.4286

چکیده

یکی از چالش‌های اساسی در مسیر شکل‌گیری علوم انسانی اسلامی، فقدان یک روش‌شناسی منسجم، معتبر و بومی برای فهم متن دینی و تولید نظریه است. غلبه الگوهای روش‌شناختی غیربومی، یا رویکردهای التقاطی و غیرروشمند، موجب شده است تا فرآیند نظریه‌پردازی در این حوزه با ضعف‌های معرفتی و کارکردی قابل‌توجهی مواجه شود. ازاین‌رو، بازاندیشی در منطق روشی برگرفته از سنت معرفتی اسلام، ضرورتی اجتناب‌ناپذیر است. هدف این مقاله، بازسازی و تبیین «روش اجتهادی در فهم متن و تولید نظریه علوم انسانی اسلامی» مبتنی بر دیدگاه آیت‌الله خامنه‌ای است.
روش پژوهش، تحلیل مفهومی-استنباطی مبتنی بر تحلیل متنی آثار مکتوب و بیانات ایشان است. در این فرایند، با استفاده از قواعد علم اصول و منطق فهم اجتهادی، مبانی، مراحل و کارکردهای این روش استخراج و صورت‌بندی شده است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که اجتهاد در منظومه فکری آیت‌الله خامنه‌ای تنها یک روش فقهی برای استنباط احکام نبوده، بلکه به‌مثابه یک روش عام فهم، تفسیر و نظریه‌پردازی در حوزه مسائل انسانی و اجتماعی قابل تعمیم است. همچنین، یک مدل چندگامی و مرحله‌مند برای فهم متن و تولید نظریه ارائه می‌شود که از استنطاق مسئله‌محور متن شروع شده و تا اعتبارسنجی نظریه امتداد می‌یابد. در پایان، نسبت این الگوی روشی با پروژه کلان علوم انسانی اسلامی تبیین شده است.
نتیجه نهایی تحقیق نشان می‌دهد که منطق اجتهادی، از ظرفیت بالا و روشمندی لازم برای تولید نظریه‌های منسجم، بومی و کارآمد در علوم انسانی اسلامی برخوردار است.

کلیدواژه‌ها

قرآن کریم.
آخوند خراسانی، سیدکاظم. ۱۴۰۹ ق. کفایة‌الاصول. بی‌جا: بی‌نا.
افروغ، عماد. ۱۳۹۹. رابطه نظریه و عمل از حکمای باستان تا رئالیسم انتقادی. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
بحرانی، محمد صنقور علی. 1428. المعجم الأصولی. قم: الطیار.
پارسانیا، حمید. ۱۳۹۰. روش‌شناسی انتقادی حکمت صدرایی. قم: کتاب فردا.
جناتی، محمدابراهیم. 1370. منابع اجتهاد از دیدگاه مذاهب اسلامی. تهران: کیهان.
حسین‌زاده، محمد. ۱۳۸۰. مبانی معرفت دینی. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره).
حنفی، عبدالمنعم. 1420. المعجم الشامل لمصطلحات الفلسفة فی العربیة و الإنجلیزیة و الفرنسیة و اللاتینیة. قاهره: مکتبة مدبولی.
خامنه‌ای، سیدعلی و دیگران. 1382. گفت‌وگوی چهارجانبه. تهران: صدرا.
خامنه‌ای، سیدعلی. ۱۳۵۲-۱۳۵۳. شرح نهج‌البلاغه (درس‌های مشهد). تهران: انتشارات انقلاب اسلامی.
خامنه‌ای، سیدعلی. ۱۳۵۸. پاسخ‌های رهبر انقلاب به پرسش‌های انتشارات رواق. تهران: بی‌نا.
خامنه‌ای، سیدعلی. ۲۰/۰۴/۱۳۶۸. بیانات در مراسم بیعت فضلا و طلاب حوزه علمیه مشهد. تهران: دفتر حفظ و نشر آثار.
خامنه‌ای، سیدعلی. ۰۴/۱۱/۱۳۶۹. بیانات در دیدار مجمع نمایندگان طلاب و فضلای حوزه علمیه قم. تهران: دفتر حفظ و نشر آثار.
خامنه‌ای، سیدعلی.  ۲۴/۰۷/۱۳۷۰. بیانات در جلسه هشتم تفسیر سوره بقره. تهران: دفتر حفظ و نشر آثار.
خامنه‌ای، سیدعلی. ۰۷/۰۲/۱۳۷۷. بیانات در دیدار جمعی از جوانان. تهران: دفتر حفظ و نشر آثار.
خامنه‌ای، سیدعلی. ۰۱/۰۲/۱۳۷۹. بیانات در دیدار با جوانان در مصلای بزرگ تهران. تهران: دفتر حفظ و نشر آثار.
خامنه‌ای، سیدعلی. ۰۸/۱۰/۱۳۸۲. درس خارج قصاص، جلسه ۲۸۱. قم: بی‌نا.
خامنه‌ای، سیدعلی. ۰۸/۰۲/۱۳۸۳. درس خارج قصاص، جلسه ۳۰۷. قم: بی‌نا.
خامنه‌ای، سیدعلی. ۰۸/۰۴/۱۳۸۳. بیانات در دیدار رئیس و جمعی از اساتید و دانشجویان دانشکده علوم حدیث. تهران: دفتر حفظ و نشر آثار.
خامنه‌ای، سیدعلی. ۲۹/۱۰/۱۳۸۴. بیانات در دیدار اساتید و دانشجویان دانشگاه امام صادق (علیه‌السلام). تهران: دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای.
خامنه‌ای، سیدعلی. ۰۹/۰۸/۱۳۸۶. بیانات در دیدار دانش‌آموزان و دانشجویان بسیجی. تهران: دفتر حفظ و نشر آثار.
خامنه‌ای، سیدعلی. ۱۴/۰۲/۱۳۸۷. بیانات در دیدار اساتید و دانشجویان دانشگاه‌های شیراز. تهران: دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای.
خامنه‌ای، سیدعلی. ۲۹/۰۷/۱۳۸۹. بیانات در دیدار طلاب و فضلا و اساتید حوزه علمیه قم. تهران: دفتر حفظ و نشر آثار.
خامنه‌ای، سیدعلی. ۱۳۹۲. طرح کلی اندیشه اسلامی در قرآن. تهران: صهبا.
خامنه‌ای، سیدعلی. ۲۳/۰۴/۱۳۹۲. بیانات در آخرین دیدار رئیس‌جمهور و هیئت دولت دهم. تهران: دفتر حفظ و نشر آثار.
خامنه‌ای، سیدعلی. ۰۶/۰۵/۱۳۹۲. بیانات در دیدار دانشجویان. تهران: دفتر حفظ و نشر آثار.
خامنه‌ای، سیدعلی. ۳۰/۰۱/۱۳۹۳. بیانات در دیدار جمعی از بانوان برگزیده کشور در آستانه میلاد باسعادت حضرت فاطمه زهرا (سلام‌الله‌علیها). تهران: دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای.
خامنه‌ای، سیدعلی. ۲۰/۰۱/۱۳۹۴. بیانات در دیدار مداحان اهل‌بیت علیهم‌السلام. تهران: دفتر حفظ و نشر آثار.
خامنه‌ای، سیدعلی. ۱۸/۰۶/۱۳۹۴. بیانات در دیدار اقشار مختلف مردم. تهران: دفتر حفظ و نشر آثار.
خامنه‌ای، سیدعلی. ۱۱/۱۱/۱۳۹۴. درس خارج صلاة المسافر، جلسه ۱۲۱. قم: بی‌نا.
خامنه‌ای، سیدعلی. ۱۹/۱۲/۱۳۹۵. بیانات در دیدار رئیس و اعضای مجلس خبرگان رهبری. تهران: دفتر حفظ و نشر آثار.
خامنه‌ای، سیدعلی. ۱۳۹۶. همرزمان حسین. تهران: انتشارات انقلاب اسلامی.
خسروپناه، عبدالحسین. ۱۳۹۳. مسائل جدید کلامی و فلسفه دین. قم: مرکز بین‌المللی ترجمه و نشر المصطفی (ص).
ربانی، محمدحسن. بی‌تا. اصول فقه مقارن. بی‌جا: بی‌نا.
سبحانی تبریزی، جعفر. 1429. نظریة المعرفة. قم: مؤسسة الإمام الصادق علیه‌السلام.
شریفی، احمدحسین. 1393. مبانی علوم انسانی اسلامی. تهران: آفتاب توسعه.
صدرالدین محمد شیرازی. ۱۳۹۱. التنقیح فی علم المنطق. تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
صفایی حائری، علی. 1401. تحلیلی نو از حکومت دینی. قم: لیلة القدر.
عارفی شیرداغی، محمداسحاق. 1393. روش‌شناسی معارف دینی. مشهد: دانشگاه علوم اسلامی رضوی.
علیدوست، ابوالقاسم. ۱۳۸۸. فقه و مصلحت. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
مظفر، محمدرضا. بی‌تا. اصول الفقه. قم: اسماعیلیان.
موسوی، سیدمهدی. ۱۴۰۴. درآمدی بر علوم انسانی اسلامی. تهران: انقلاب اسلامی.
مولر، کورت ولمر. ۱۳۹۶. گفتارهایی در هرمنوتیک: متونی از سنت آلمانی از دوران روشنفکری تا عصر حاضر. قم: عروه‌الوثقی.
واعظی، احمد. 1403. درآمدی بر هرمنوتیک. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.