همافزایی نظریه ارواحِ معانی، مقاصد شریعت و هرمنوتیک در تحول علوم انسانی
نوع مقاله : مقاله پژوهشی
نویسنده
عضویت هیئت علمی دانشکده شهید محلاتی قم
چکیده
پروژه اسلامیسازی علوم انسانی در دهههای اخیر با چالشهای ساختاری در سه عرصه اصلی مواجه بوده است: معناشناسی مفاهیم، غایتشناسی ارزشی و روششناسی تولید دانش. غفلت از پیوند میان این سه عرصه در رویکردهای منفرد، سبب شده است که تولید نظریه در این حوزه، اغلب یا فاقد عمق مفهومی باشد، یا جهتگیری ارزشی نداشته باشد و یا از سازوکار عملی و کارآمد بی بهره بماند.
این پژوهش با هدف رفع این کاستیها، چهارچوبی تلفیقی تحت عنوان «مدل سهوجهی معنا، غایت، روش» ارائه میکند که حاصل همافزایی سه منظومه فکری است: نظریه ارواح معانی بهعنوان مبنای معناشناسی وجودی، نظریه مقاصد شریعت بهعنوان چهارچوب غایتشناسی ارزشی و هرمنوتیک عقلگرای اسلامی شهید صدر بهعنوان روششناسی استقرایی.
روش پژوهش، کیفی و مبتنی بر تحلیل اسنادی و استنتاج تلفیقی است. دادهها از متون تفسیری، اصولی و فلسفی گردآوری شده و با استفاده از روش تحلیل توصیفی، تطبیق مقاصدی و استقراء نظاممند مورد بررسی قرار گرفتهاند. برای اعتبارسنجی مدل، یک نمونهپژوهی در حوزه «طراحی برنامه تربیت اسلامی» اجرا شد.
یافتهها نشان میدهد چرخه سهمرحلهایِ «کشف معنا - تنظیم غایت - تدوین روش»، نهتنها قابلیت بازتولید مفاهیم وحیانی در قالب اهداف ارزشمدار را دارد، بلکه میتواند این اهداف را از طریق سازوکار عقلانی و استقرایی به سیاستها و اقدامات عملیاتی تبدیل کند.
نوآوری اصلی پژوهش در ارائه یک مدل چرخهای و بازنگر است که پیوندی پایدار میان بنیان مفهومی، اهداف ارزشی و ابزار روشی برقرار میسازد و از خطرات تقلیلگرایی، کلیگویی و ابزارزدگی میرهاند. این مدل قابلیت بومیسازی در زیرشاخههای مختلف علوم انسانی اسلامی و کاربرد در برنامهریزی آموزشی، سیاستگذاری فرهنگی و توسعه نظریههای اجتماعی را داراست.
کلیدواژهها
- ارواح معانی
- مقاصد شریعت
- هرمنوتیک عقلگرای اسلامی
- معناشناسی وجودی
- غایتشناسی ارزشی
- روششناسی استقرایی
- علوم انسانی اسلامی
موضوعات